Józef Szajna

Strona główna » Józef Szajna

JÓZEF SZAJNA, jeden z najwybitniejszych artystów świata teatru i sztuki. Malarz, scenograf, reżyser, twórca autorskich przedstawień, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Uczestnik walki antyfaszystowskiej, aresztowany był więźniem obozów koncentracyjnych w Auschwitz i Buchenwaldzie. Członek Antynazistowskiego Ruchu Oporu 1939 - 1945 (ZWZ AK). Urodzony w Rzeszowie, Polska, 13 marca 1922; dyplom grafiki 1952, dyplom scenografii, Akademia Sztuk Pięknych, Kraków 1953; scen., Teatr LUDOWY, Nowa Huta 1955 - 63; dyr., reż., Teatr LUDOWY, Nowa Huta 1963 - 66; reż., Teatr STARY, Kraków 1966 - 71; Teatr Polski w Wa-wa 1970-71; założyciel, dyr., reż., scen., Centrum Sztuki STUDIO Teatr - Galeria, Warszawa 1971 - 82.

Program STUDIO
obejmował prezentacje i wymianę kulturalną z zagranicą sztuki najnowszej: wystawy, koncerty, pokazy filmowe, performance, spotkania, warsztaty; Galeria STUDIO zapoczątkowała zbiory sztuki współczesnej; w Centrum mieściło się Podyplomowe Studium Scenografii ASP, kształcące, pod kierunkiem prof. Józefa Szajny, studentów polskich i zagranicznych.

Scenografia m.in.:
J. Steinbeck - MYSZY I LUDZIE 1956; F. Werfel - JAKOBOWSKI I PUŁKOWNIK; J. Broszkiewicz - IMIONA WŁADZY 1957; A. Camus - STAN OBLĘŻENIA; B. Brecht - MATKA COURAGE; M. Gelderhode, PANTAGLEISE; C. Gozzi - KSIĘŻNICZKA TURANDOT 1958; W. Szekspir - BURZA; F. Dűrrenmat - ROMULUS WIELKI, WARIAT I ZAKONNICA, St. I. Witkiewicz - W MAŁYM DWORKU 1959; I. Krasiński - NIE-BOSKA KOMEDIA; Ejschylos - ORESTEJA; Kaden Bandrowski - RADOŚĆ Z ODZYSKANEGO ŚMIETNIKA 1960; W. Szekspir - WIECZÓR TRZECH KRÓLI 1961; A. Mickiewicz - DZIADY; F. Dűrrenmat - FRANK V 1962; W. Szekspir - SEN NOCY LETNIEJ 1963; Sofokles - ANTYGONA, Ajschylos - SIEDMIU PRZECIW TEBOM 1964.

Reżyseria i scenografia m.in.:
I. Gorczycka - POST U LUDOŻERCÓW; St. Wyspiański - AKROPOLIS (współreal. J. Grotowski) 1962; M. Gogol - REWIZOR; Cervantes - DON KICHOT 1963; T. Hołuj - PUSTE POLE; F. Kafka - ZAMEK 1965; Stanisław I. Witkiewicz - ONI. NOWE WYZWOLENIE 1967; W. Majakowski - ŁAŹNIA, S. O'Casey - SZKARŁATNY PROCH 1968; E. Bryl - RZECZ LISTOPADOWA 1969; W. Szekspir - MAKBET 1970.

Spektakle autorskie - scenariusz, reżyseria i scenografia:
FAUST, REPLIKA I 1971; WITKACY I, II, REPLIKA II 1972; REPLIKA III, IV, GULGUTIERA 1973; DANTE I 1974; CERVANTES 1976; MAJAKOWSKI,ŚMIERĆ NA GRUSZY 1978; REPLIKA V 1980; DANTE ŻYWY 1981; REPLIKA VI 1984; DANTE WSPÓŁCZESNY 1985; REPLIKA VII 1986; DANTE 1992; ZIEMIA, warsztat, ŚLADY I, ŚLADY II, ŻYCIE I ŚMIERĆ CERVANTESA 1993; SZCZĄTKI 1995; DÉBALLAGE I, II 1997.

Współpracował z wieloma teatrami zagranicą:
Wlk. Brytania, Holandia, Niemcy, Jugosławia, Izrael, Turcja, Egipt, Hiszpania, Portugalia.

Wystawy indywidulane i zbiorowe m.in.:
REMINISCENCJE - environment, XXXV Biennale, Wenecja 1970;
REMINISC. - env., Ruhrfestspiele, Recklinghausen, wyst. scen.,
Międzynar. Quadriennale, Praga (Złoty Medal), Replika I, Göteborg 1971;
IV Festiw. Sztuki, Warszawa (1 Nagroda i Złoty Medal) 1972;
Monachium (Srebrny Medal) 1974; Fundacja Gulbenkian, Lizbona 1977;
REMINISC. (Gegenwart einer Vergangenheit) - env., Frankfurt n/M 1978;
SYLWETY I CIENIE - env., Biennale S?o Paulo 1979 i 1989;
REMINISC.- env., Światowa Wyst. PORTRET CZŁOWIEKA,
Humboldt Muz., Berlin 1980;
Budapeszt, Bruksela, Bochum 1985; Kraków 1986;
Galeria Zachęta, Warszawa, Paryż 1987;
XLIV Biennale, Wenecja, Paryż, Santa Cruz de Tenerife 1990;
Warszawa, Poznań, Gdańsk, Gdynia 1991- 92;
Centrum Scenografii, Katowice, Circulo de Bellas Artes, Madrid 1993;
Międzynar. Triennale, Majdanek, EUROPA - EUROPA, Bonn 1994;
Oświęcim, Düsseldorf, Bochum, Warszawa 1995;
Opole, Weimar-Buchenwald, Kalisz 1996;
Warszawa, Centrum Rzeźby, Orońsko 1997; Kunsthalle, Graz, Zamek, Szczecin, Muz. Narod., Wrocław,
Muz. Narod., Osaka 1998;
Inst. Kult. Pol., Budapeszt 1999; Inst. Kult. Pol., Rzym 2000;
Mus. Permanente, Mediolan 2001; TEART, Pałac Sztuki, Kraków,
Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Warszawa, TEART, Związek Polskich Artystów Plastyków, Warszawa 2002;
TEART, wyst. oraz happening DRABINA DO NIEBA, Muz. Narod., Warszawa,
TEART, Sankt Petersburg 2003;
TEART- 3 wystawy, Budapeszt 2005 r.
"Czy ktoś to słyszy" - Weimar-Buchenwald 2005 r.
"Czy ktoś to słyszy" - Berlin 2007
Świat Jozefa Szajny, wystawa, Kartuzy 2008 r.


Festiwale teatralne m. in.:
REPLIKA II, Fest., Edinburgh 1972; REPLIKA III, IX Fest. Mondial du Theatre, Nancy, REPLIKA IV, Warszawa 1973; DANTE, Int. Rassegna dei Teatri Stabili, Florencja, Essen 1974; New York, tournée USA, Miedzynar. Fest. Cervantino, Meksyk, Dortmund, Budapeszt 1975; REPLIKA III, Sztokholm 1976; WITKACY III, Amsterdam, XIII Fest., Kalisz (Nagroda Specjalna), , Spectrum '77, Międzynar. Fest. Villach, Międzynar. Fest. Teatru Narodów, Paryż 1977; REPLIKA III, Bukareszt, Madryt, Barcelona 1978; Międzynar. Fest., Bergen, Tampere, Londyn, Sztokholm, Stuttgart 1979; REPLIKA V, Międzynar. Fest. Teatru Narodów, tournée Francja, Międzynar. Fest. Cervantino, Meksyk 1980; DANTE ŻYWY, Dubrownik 1981; Międzynar. Fest. Teatru Narodów, Sofia 1982; Replika, Miedzynar. Fest., Caracas, 1983; REPLIKA VI, Miedzynar. Fest., Istambuł, Miedzynar. Fest., Finlandia 1984; DANTE WSPÓŁCZESNY, Essen 1985; REPLIKA VI, Quebec Fest., (nagroda), REPLIKA VII, Tel-Awiw/Jerozolima 1986; DANTE, REPLIKA, Moskwa 1987; ŚLADY I, Chorzów, ŚLADY II, (nagroda mera Ankary za najwybitn. przedst. sezonu 93/94 IZLER II - ŚLADY II), Ankara, ZIEMIA - warsztat, Kair, VIDA Y MUERTE DEL POETA CERVANTES, Alcalá de Henares 1993, Ryga, Wilno 1994; SZCZĄTKI, Fest. Intern. de Teatro de Almada, Portugalia 1995; DÉBALLAGE, Miedzynar. Fest. Teatr., (Złoty Lew - nagroda), Lwów 2000. DÉBALLAGE, I Międzynar. Fest. Teatr. Meksyk, DÉBALLAGE, Międzynar. Fest. Cervantino, Meksyk, Guanahuato, San Leon 2001.

Nagrody i odznaczenia :
Krzyż Kawalerski Orderu Polonia Restituta, Krzyż Komandorski, Krzyż Komandorski z Gwiazdą, Krzyż Wielki Polonia Restituta; Nagroda Krytyków Polskich 1957; wyróżnienie ITI, Paryż 1958; Nagroda Krytyków Nowa Huta 1959; Nagroda Ministra Kultury i Sztuki (I, II, III Stopnia) 1971,1979, 2002; Nagroda m. Krakowa 1971; nadanie imienia Józefa Szajny teatrowi w Port Jefferson, USA, członek Art -Aiap (Unesco) , Szajna otrzymuje tytuł Akademika ze Złotym Medalem Accademia Italia delle Arti e del Lavoro Salsomaggiore Terme 1981; Accademia Italia delle Arti e del Lavoro (Złoty Centaur - nagroda) Salsomaggiore oraz Złoty Medal Międzynar. Parlamentu 1982; Światowa Nagroda Kulturalna - Statua Zwycięstwa nadana przez Centro Studi e Ricerche delle Nazioni, Salsomaggiore oraz Europejski Sztandar Sztuki i Złoty Medal 1984; Oscar d'ltalia '85 nadany przez Accademia d'Europa Calvatone 1985; Nagroda m. st. Warszawy, 1987; IV Quadriennale (Złoty Centaur - dla najwybitniejszych twórców współczesnego świata), Accademia Italia, Cremona 1988; Inter. Hon. Citation from Experimental Theatre Cairo 1992; (Złota Maska - nagroda) Bielsko- Biała 1994; Nagroda Fundacji im. Alfreda Jurzykowskiego USA 1995. W 1997 powstaje Szajna - Galeria, Rzeszów. Honorowy Prezes Intern. Assn. Soc. Européene de Culture Polska, członek czynny Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków, członek Międzynar. Rady Oświęcimskiej, członek Rady Ochrony Pamięci Walki i Męczeństwa, członek jury Leonardo da Vinci World Award, Meksyk. Doctor Honoris Causa Uniwersytet w Oldenburgu, Niemcy 2002. Doctor Honoris Causa Uniwersytetu Śląskiego, Polska 2003. Doctor Honoris Causa Uniwerytetu Rzeszowskiego, Polska 2007. Honorowy Obywatel m. Rzeszów, m. Opole, m. Tczew, m. Oświęcim. We wrześniu 2007 r otrzymał Medal im. J. Masaryka od Ministerstwa Spraw Zagranicznych Republiki Czeskiej za długoletni aktywny wkład na skalę miedzynarodową w zachowanie pamięci więźniów obozów koncentracyjnych.
Jesienią 2008 r otrzymał w Paryżu Prix Internacional Pier Paolo Pasolini od Association des Amis de Roland Topor. Laureaci tej nagrody to m. in. F. Arrabal, Jonas Mekas, Edgar Pera. Kandydatami byli w tym roku m.in.: Peter Brook, Bob Wilson, David Lynch, Peter Greeneway, William Klein, Kenneth Anger. Autorem statuetki jest R. Topor.


Prace znajdują się w muzeach oraz zbiorach prywatnych w Polsce i zagranicą m.in.:

- Muz. Narod., Kraków (Polska)
- Muz. Narod., Warszawa (Polska)
- Muz. Narod., Wrocław (Polska)
- Muz. Narod., Gdańsk (Polska)
- Muz. miasta Göteborg (Szwecja)
- Muz. miasta Bochum (Niemcy)
- Muz. im. Al. Puszkina, Moskwa (Rosja)
- Muz. Narod., Osaka (Japonia)
- W zbiorach Watykanu, Rzym
- Davies Mus., Boston (USA)
- Muz. Narod., Yad Vashem (Izrael)
- Muz. Ludwig Sammlungen, Budapeszt (Węgry)
- Muz. w Weimar-Buchenwald (Niemcy)
- Muz. Hist. Niemiec, Bonn (Niemcy)
- Muz. Śląskie, Katowice (Polska)
- Muz. Okr., Lublin (Polska)
- "Szajna Galeria", Rzeszów (Polska)
- Centrum Rzeźby Polskiej, Orońsko (Polska)
- Muz. miasta Chełm (Polska)
- Muz. w Oświęcimiu (Polska)
- Galeria STUDIO, Centrum Sztuki STUDIO, Warszawa (Polska)

Prace w zbiorach prywatnych m.in.:
- Rodzina K. G. Johnssen, Essen (Niemcy)
- Prezydent Vaclav Havel, Praga (Czechy)
- Piotr Dmochowski - Gallerie, Paryż (Francja)
- Prof., Prof. A. B. Korzeniewscy, Warszawa (Polska)

Bibliografia obejmuje ponad 300 pozycji, w tym: 6 monografii książkowych, filmografia składa się
z ponad 30 poz. oraz zapisów spektakli i rejestracji programów i wydarzeń.

Ważniejsze publikacje:
SZAJNA, M. Czanerle, Wyd. Morskie, Gdańsk 1974.
JÓZEF SZAJNA - PLASTYKA, TEATR J. Madeyski, E. Morawiec, Wyd. Literackie, Kraków 1974,
JÓZEF SZAJNA I JEGO TEATR, Z. Tomczyk - Watrak, Wyd. PIW, Warszawa 1985,
JÓZEF SZAJNA, J. Madeyski, A. Żurowski, Wyd. Arkady, Warszawa 1992,
JÓZEF SZAJNA I JEGO ŚWIAT (Józef Szajna and His World), B. Kowalska, Z. Taranienko,
Wyd. Galeria Zachęta, Hotel Sztuki, Warszawa 2000,
JÓZEF SZAJNA KUNST UND THEATER, I. Scheurmann, V. Knigge, Wyd. Wallstein Verlag, Göttingen 2002.

Ważniejsze publikacje artysty:
O NOWEJ FUNKCJI SCENOGRAFII (The New Function of Scenography), 1962;
MATERIA SPEKTAKLU (The Matter of Spectacle), 1965;
TEATR OTWARTY (The Open Theatre), 1971;
TEATR ORGANICZNY (Organic Theatre), 1977;
DNO (Bottum), 1979;
NARRACJA WIZUALNA (Visual Narrative), 1996;
WYBORY I ODIESIENIA, 1998;
ZA LOSY ŚWIATA WSZYSCY JESTEŚMY ODPOWIEDZIALNI, 2001;

Filmy o twórczości artysty m. in.:
SZTUKA W NIEWOLI (Art. In Captivity ), reż. W. Gołaszewski
TEATR WEDŁUG SZAJNY (Theatre after Szajna), reż. J. Karpiński
OMNIA MEA - PORTRET JÓZEFA SZAJNY (Omnia Mea - Portrait of Józef Szajna), reż. St. Szlachtycz.
CZŁOWIEK ZANIEDBUJE SIEBIE, reż. H. Jantos (I nagroda, konkurs filmów dokumentalnych, Kielce 2006)

W latach 2002 - 2005 bierze udział w międzynarodowych konferencjach i spotkaniach w Paryżu, Berlinie, Warszawie, Bostonie i Oświęciumiu na temat "Teart" - sztuki i teatru. W kwietniu 2005r. otwiera wystawę swoich prac (ok. 1000m2) w związku z jubileuszowymi uroczystościami 60-lecia wyzwolenia obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie pt. "Czy Ktoś To Słyszy". Aranżację przestrzenną projektuje Łukasz Szajna. Urządza wystawy w Budapeszcie i Bukareszcie. Ukazuje się szereg wywiadów - "Mój Testament", "Wznoszenie Kopca Pamięci i Pojednania w Oświęcimiu." We wrześniu 2005r. otrzymuje prestiżową nagrodę - Zasłużony Kulturze "Gloria artis." W marcu 2006r. odbywa się indywidualna wystawa i wykłady w Hannowerze wraz z ekspozycją projektu Kopca Pamięci i Pojednania w Oświęcimiu. W marcu 2007 r. trwa Jubileusz 85-lecia urodzin i 60-lecia pracy artysty w Warszawie, Katowicach i Rzeszowie. W 2007 r. otrzymuje Doktorat Honoris Causa Uniwerytetu Rzeszowskiego oraz kladzie kamień węgielny pod Kopiec Pamięci i Pojednania w Oświęcimiu - Mieście Pokoju.

Józef Szajna zmarł 24 czerwca 2008 roku.